Trên trục đường Cát Linh

Phố Cát Linh dài 725 mét, nối quãng đầu phố Hàng Bột, chỗ trước cổng Văn Miếu với đuờng Đại La (nay có tên là phố Giảng Võ) kéo dài đến đường Kim Mã, chỗ trước cổng trường Kim Sơn (năm 1986, đoạn đường Giảng Võ - Kim Mã được đặt một tên mói, phố Giang Văn Minh).

Phần đất đầu phía đông phố Cát Linh nguyên là đất thuộc phường Bích Câu thời Hậu Lê, sau là hai thôn Dao Trì và Bà Trẻ, giáp với thôn cổ Thành ở phía bắc; đến giữa thế kỷ XIX, đất Dao Trì là thôn Cận Tú Uyên và Bà Trẻ đổi là Tiểu Trinh, cả hai thôn đó sau lại thành những xóm của thôn Yên Trạch. Phần đất phía tây phố Cát Linh thuộc thôn Hào Nam, và Hào Nam sau cũng sáp nhập với thôn Thịnh Hào thuộc tổng Hạ huyện Vĩnh Thuận.

Di tích cũ trên đường Cát Linh có:
- Đền Bích Câu nay mang số 12 phố Cát Linh (đền đã được nói chi tiết ở trên);
- Chùa Cát Linh là chùa của thôn Hào Nam, mói được tu sửa lại trong thời tạm chiếm (năm 1953), nay chùa bị lọt vào trong khu vực Trường Phổ thông Cát Linh, đi ở bên ngoài không còn trông thấy rõ;
- Chùa Xiển Pháp (số 40 Cát Linh) còn có tên là chùa Trại vì ở trong địa phận một khu trại của người Hoa kiều; chùa có từ đầu thế kỷ XIX, cùng với chùa Liên Phái (Bạch Mai) là cơ sở in kinh Phật của giới Phật giáo Hà Nội.

Đường Cát Linh nằm trong phần đất nội thành, nhưng việc mở mang lại rất chậm, vì khu vực phía tây thành phố không phải là hướng xây dựng chính. Nơi đây là đường thoát nước thải của khu phố Tây trong thành nội cũ, cổng chính theo dọc con đường Voie 214 (nay là phố Trịnh Hoài Đức) đưa nước chảy vào những hồ lớn của Yên Trạch và Hào Nam. Cho đến năm 1940, đoạn đường giáp với lũy cũ Đại La chỉ mới có Nhà máy gạch Đại La của Năm Giệm và đầu đường phía đông giáp với Hàng Bột, thành phố đã cho thu rác các nơi xe đến đổ ở chỗ này còn hồ ao và vạch đường, chia đất thành lô bán cho tư nhân, hình thành mấy đường phố nhỏ bên trong đoạn đầu Hàng Bột cạnh phía tây Văn Miếu.

Nói chung trước năm 1945, đường Cát Linh chưa phải là một đường phố theo đúng nghĩa của nó; mặt đường thì chỗ mới được rải đá, chỗ hãy còn là đất sét gồ ghề, lầy lội mỗi khi trời mưa; đường cái không có vỉa hè, không có đèn đường, không có cây xanh. Nhà cửa dọc đường Cát Linh xây cất thưa thớt cách quãng còn nhiều bãi ttống. Bên mặt đường phía nam từ chỗ có chiếc cống thoát nước đến ngã tư Đại La, ngoài một xưởng giày vải và ngôi chùa Cát Linh dưói lùm cây xanh, thì chỉ cố ruộng lúa, ao muống và gò bãi tha ma; từ mặt đường vào làng Yên Trạch phải qua một cánh đồng khá rộng. Còn bên mặt đường phía bắc, suốt dọc phố trải rộng trước tầm mắt nào hồ sen, nào bãi cỏ lác; đền Bích Câu nằm gọn giữa một hồ sen lớn, có cây cối che khuất, phía đằng sau đền là sân vận động Septo sơ sài với hàng rào cây thấp; cách đền Bích Câu một quãng ngắn là khu Chùa Trại cũng có hồ rộng vây quanh.

Đường Cát Linh như vậy chưa có công trình xây dựng gì mới. Đó là cả một vùng ven nội còn mang nguyên quang cảnh nơi thôn dã.

Từ sau năm 1954, đường Cát Linh được mở mang nhanh chóng. Cơ quan, xí nghiệp, trường học được xây dựng ởhai bên mặt đường; có những ngôi nhà lớn nhiều tầng bề thế. Mặt đường được mở rộng, rải nhựa và xây vỉa hè, hai bên đường có trồng cây bóng mát.

Những năm đầu thập niên tám mươi, phố Cát Linh coi như đã kín nhà ở hai bên mặt đường, song nó vẫn còn cái quang cảnh ở từng quãng từng quãng, nhà xây kiến trúc kiểu hiện đại xen giữa những dãy ngắn nhà làm kiểu bán kiên cố, một tầng, diện tích nhỏ hẹp, đó là những dấu tích của một đường phố ven nội cũ còn những nhà của những gia đình nghèo đã sinh sống ở con đường này từ lâu, hoặc những người đến sau còn sẵn đất trống là vườn bãi, mỗi người chiếm một khoảng nhỏ, họ sống bằng buôn bán vặt và phục vụ.

Những cơ quan, xí nghiệp xây dựng bề thế là do sẵn có địa thế thuận lợi trên những khu đất rộng truớclà đồng ruộng và bãi tha ma hồ ao lớn. Đó là mấy xí nghiệp cơ khí ngành in, Xí nghiệp Thực nghiệm Giao thông, Xí nghiệp Cao su, cơ quan Bộ Công nghiệp Thực phẩm, cơ quan Bộ Nông nghiệp, Viện Nghiên cứu máy, Vật liệu xây dựng; Trường Phổ thông cơ sở Cát Linh làm trên một bãi tha ma cũ cạnh chùa Cát linh; Xí nghiệp Cao su làm ở chỗ cái hồ lớn cạnh chùa Xiển Pháp đã được lấp bằng.

Phố Cát Linh được mở mang nhưng lại có mặt không tốt là đã làm mất đi một số di tích lịch sử và văn hóa cần được giữ lại. Chùa Cát Linh, chùa Xỉển Pháp bị nhà cửa làm lộn xộn lấn đất và che khuất coi như không còn gì. Đền Tú Uyên bị phá hủy vì chiến tranh năm 1946 đã được dựng lại ngay sau đó, nhưng sau ngày tiếp quản Thủ đô (1954), hồ Bích Câu không còn nữa, dẫy nhà phụ thuộc của sân vận động đã chiếm hết chỗ, vườn chùa bị thu hẹp còn lại không đáng kể vì bị nhà dân và cơ quan quân sự lấn chiếm, cổng tam quan cũng bị xây bịt biến thành quán cà phê.

16/01/2018

Bình Luận

Xem thêm các bài liên quan

Gửi câu hỏi

Tên bạn (*):
Email (*):
Câu Hỏi (*):