Phố Thái Hà

Phố Thái Hà kể từ gò Đống Đa đến Vĩnh Hồ, gồm đoạn đường có xóm cư dân ở chung quanh gò Đống Đa và chùa Đồng Quang, và đoạn đi dọc cạnh phía Nam khu ấp Thái Hà chỉ có nhà ở bên trong.

Khi bắt đầu mở ấp Thái Hà, nơi đây là đồng ruộng xa làng mạc; Hoàng Cao Khải dùng thế lực để hợp pháp hóa việc chiếm đất, rồi đào mương chia lô, cùng bọn quan lại lập thành một làng quan lại quý tộc, mỗi gia đình kiến thiết một khu trại riêng. Trong ấp nói chung chỉ có gia đình chủ trại, song họ cũng cần có một khu dành cho nhũng gia đình đầy tớ của họ, những người trong họ hàng thân thích xa gần trong quê ra làm ăn, những người làm thuê bên ngoài; chỗ đất dành cho họ là khu vực ở cuối đường Nam Đồng, tại chân gò Đống Đa giáp với trại Đốc Yến (sau là nhà thờ Nam Đồng).

Một xóm cư dân nhỏ đã hình thành chung quanh chùa Đồng Quang và bên cạnh gò Đống Đa. Cho mãi đến năm 1925 phố Thái Hà còn thưa thớt, nhiều nhà tranh và vài ba nhà gạch nhỏ. Xóm chân gò còn xen mộng trũng bụi tre rậm và ao bèo. Tuy nhiên phố Thái Hà cũng có nhà hát cô đầu, số nhà hát không nhiều vì ít khách, chủ yếu họ phục vụ cho các quan lại trong ấp những ngày có khách khứa tiệc tùng, trong xóm chân gò có ngôi đền ca công (nay là ngôi nhà số 12 ngõ Tây Sơn 1), hằng năm cô đầu tập trung sửa lễ hát thờ tổ.

Dân phố bên ngoài đường cái cũng như trong xóm chân gò đa số sống về các nghề lao động: chở xe bò gạch cát, kéo xe tay, làm thuê làm mướn, buôn thúng bán mẹt; một số gia đình có họ hàng với những quan lại chủ các trang toại ở trong ấp thì nhờ dựa vào thế lực của người nhà, có điều kiện kiếm ăn khá hơn, dễ chịu hơn người khác. Chỗ đầu phố Thái Hà này có mấy anh em trong gia đình Tuần Vương cậy thần cậy thế đã thành anh chị ở khu vục này (Tuần Vương là Tuần phủ Vương Hữu Bình).

Từ sau năm 1930 đã có nhiều người ở trên phố tìm xuống đây mua đất làm nhà; một số người cũ ở đây đòi sống túng thiếu đẫ bán đất cho họ và dọn đi ở nơi khác. Lúc đầu trong xóm chỉ có những nhà gạch nhỏ. Cảnh đông đúc sầm uất phải kể từ những năm 1938-1940 trở đi.

Một điểm đáng chú ý là trong khi ở suốt dọc phố Nam Đồng cho đến hết khu vực trại Đốc Yến (Nay là nhà thờ Nam Đồng) thời kỳ những năm cuối ba mươi, vẫn còn rất ít nhà được xây cất, nhất là bên mặt đường phía tây quang cảnh nhà cửa thưa thớt lèo tèo thì ở quãng phố Thái Hà đã kín nhà, bên phía dưới nhà thờ Nam Đồng có nhiều nhà gạch hai tầng cao rộng.

Xóm nhà dưới chân gò Đống Đa có sáu con đường hẹp ngang dọc thông với nhau vuông vắn như đường kẻ trèn bàn cờ: ở trong xóm này có nhiều gia đình công chức có nhà gạch xây khang trang, họ ở đây, hằng ngày đi xe điện xe tay lên phố làm việc; nhiều nhà buôn cũng tậu đất ở trong xóm này. Xóm có ba ngõ từ mặt đường cáỉ ngoài phố vào, đó là ngõ Tây Sơn 1, 2 và 3; ba đường ngang bên trong chia khu ra thành nhiều xóm đánh số từ 1 đến 6. Ngay cạnh xóm, dưới chân gò, trước mặt đền Trung Liệt là một khoảng đất trống rất rộng, trở thành một nơi họp chợ.

Những năm cuối ba mươi, những nhà cô đầu ở phố Thái Hà không còn nữa; họ dọn đi, hoặc lên phố Khâm Thiên, hoặc đến dãy nhà một tầng duới Vĩnh Hồ.

Bên kia đuờng cái, phía trên và phía dưói chùa Đồng Quang (chùa mang biển số 287), tức là từ ngõ Đồng phố Nam Đồng trở xuống, trong thời kỳ đầu nhà cửa cũng chỉ là tranh tre, sau được thay bằng nhà gạch ngói đồng thời với những ngôi nhà bên phía cạnh gò. Chỗ gần chùa Đồng Quang có đặt một trạm bưu điện.

Đoạn đường phố đỉ ngang ấp Thái Hà thì trong nhiều năm - có thể nói là từ ngày lập ấp đến năm tiếp quản Thủ đô cuối 1954 - quang cảnh nơi đây vẫn y nguyên không thay đổi.

Qua bãi đất trống trước mặt gò Đống Đa có một con đường cái lớn đi vào phía trong khu ấp, mặt đường rộng cố rải đá để xe ngựa ô tô của các quan lại cỏ trại trong đó đi lại. Ngay chỗ đầu đường cái là chiếc cổng to của dinh Hoàng Cao Khải, tiếp đó là một bức tường hoa khá dài. Rồi đến dinh cơ của Đốc học Nguyễn Văn Ngọc (dinh cơ Hoàng Cao Khải nay là trường Đảng và dinh cơ Đốc Ngọc nay là Xí nghiệp Xe đạp Thống Nhất). Đi tiếp nữa là khu sinh từ Hoàng Cao Khải nay là cơ sở 2 của Bộ Giáo dục. Một chiếc cổng tam quan lối đi vào khu lăng của họ Hoàng (hiện nay khu lăng không được bảo quản, người bên ngoài vào mỗi gia đình chiếm một khoảnh dựng nhà ở lung tung, nhem nhuốc, không theo một trật tự hàng lối nào cả; những đình tạ mộ xây bị phá hủy một phần). Cạnh khu lãng là nhà của tòa Đại lý Hoàn Long, chung quanh có lạch nước làm hào ở bên trong một hàng rào tre xanh, chỗ đó nay là Trường Cán bộ Công đoàn.

Bên phía đông đường cái từ chùa Đồng Quang trở xuống, trong những năm ba mươi, bốn muơi không có nhà cửa gì cả. Bên trong đường cái là hai khu nghĩa địa lớn; nghĩa địa có cổng xây hai bên hai cột trụ cao to và chung quanh có hàng rào xỉ măng bao bọc. Đó là khu nghĩa địa Khâm Tứ và nghĩa địa Công giáo.

Nghĩa địa gần chùa Đồng Quang có nhiều ngôi mộ vô thừa nhận, ưẻ con chăn trâu hay vào phá nghịch; Hoàng Trọng Phu cho xây bức tường ngoài. Chỗ đó nay là khu Trường Cán bộ Công đoàn. Nghĩa địa Công giáo mở trong những năm hai mưoi do nghĩa địa Công giáo ở phía sau khu Đấu xảo chuyển xuống đây; chỗ đó nay là khu trường Đại học Thủy lợi.

Đường xe điện Hà Nội - Hà Đông đi ngang qua ấp Thái Hà, đường ray đặt ở sát mé đường bên phải.

30/01/2018

Bình Luận

Xem thêm các bài liên quan

Gửi câu hỏi

Tên bạn (*):
Email (*):
Câu Hỏi (*):